Ήταν Ιανουάριος του 49 π.Χ. όταν ο Ιούλιος Καίσαρας αναφώνησε την περίφημη φράση "ο κύβος ερρίφθη" και αποφάσισε να διαβεί τον ποταμό Ρουβίκωνα για να συγκρουστεί με τον Πομπήιο...
Τον Ιανουάριο του 49 π.Χ. ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Ιούλιος Καίσαρας είπε την περίφημη φράση "alea jacta est", που στα ελληνικά σημαίνει "ο κύβος ερρίφθη" και αμέσως διέβη με τον στρατό του τον ποταμό Ρουβίκωνα για να συγκρουστεί με τις δυνάμεις του Πομπήιου, ξεκινώντας εμφύλιο πόλεμο. Γιατί όμως η διάβαση ενός ποταμού ήταν τόσο συμβολική και πώς έφτασαν ως εκεί τα πράγματα στην τότε Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία; Άλλη μία από τις πολλές ιστορίες πολιτικής διαμάχης και ίντριγκας που εκτυλίχθηκαν στην αυτοκρατορία κατά την υπερχιλιόχρονη ιστορία της.
Ρουβίκωνας
Ρουβίκων (λατ. Rubico) είναι το όνομα ενός μικρού ποταμού στη βόρεια Ιταλία που χυνόταν στην Αδριατική Θάλασσα. Στη ρωμαϊκή εποχή, κατά τη ρεπουμπλικανική περίοδο, ο νόμος απαγόρευε στους Ρωμαίους στρατηγούς να τον διαβούν με τις λεγεώνες τους. Το μέτρο αποσκοπούσε στο να αποτρέψει την είσοδο στρατού στην Ιταλία, επομένως και το ενδεχόμενο πραξικοπήματος ή εμφυλίου πολέμου. Όταν ο Καίσαρας το 49 π.Χ. αποφάσισε να τον περάσει, πριν συγκρουστεί με τον Πομπήιο, αναφώνησε την περίφημη ιστορική φράση "ο κύβος ερρίφθη" (alea jacta est). Η φράση "διέβη τον Ρουβίκωνα" αναφέρεται σε ανθρώπους που εν γνώσει τους λαμβάνουν μια ριψοκίνδυνη απόφαση χωρίς επιστροφή.
Καίσαρας και Πομπήιος
Ιούλιος Καίσαρας
Ο Γάιος Ιούλιος Καίσαρ (13 Ιουλίου 101 π.Χ. ή 12 Ιουλίου 100 π.Χ. - 15 Μαρτίου 44 π.Χ.) ήταν η σημαντικότερη προσωπικότητα της ρωμαϊκής ιστορίας. Όντας μεγάλος στρατηγός και χαρισματικός πολιτικός, άλλαξε τη μορφή του πολιτεύματος της Ρώμης, ενώ με τις κατακτήσεις του έθεσε τις βάσεις της εξέλιξης του ευρωπαϊκού πολιτισμού.
Αν και αριστοκρατικής καταγωγής, τάχθηκε με το μέρος της φιλολαϊκής παράταξης στη διαμάχη της με τη συγκλητική. Κατέκτησε τη Γαλατία, ολοκλήρωσε την κατάκτηση της ιβηρικής χερσονήσου, εισέβαλε στη Βρεττανία και ανέκοψε τις γερμανικές εισβολές. Όταν νίκησε τον μεγάλο του αντίπαλο, Πομπήιο, και επικράτησε οριστικά, κατάργησε ουσιαστικά τόσο τη συγκλητική όσο και τη λαϊκή κυριαρχία και επέβαλε το ηγεμονικό καθεστώς, γενόμενος δικτάτορας. Δολοφονήθηκε από τους οπαδούς της παλαιάς τάξης πραγμάτων, αλλά οι αλλαγές που επέφερε και οι κατακτήσεις που έκανε διατηρήθηκαν για αιώνες.
O Γναίος ή Γνάιος Πομπήιος ο Μέγας (29 Σεπτεμβρίου 106 π.Χ. - 29 Σεπτεμβρίου 48 π.Χ.), γνωστός ως Πομπήιος ή Μέγας Πομπήιος, ήταν στρατιωτικός και πολιτικός ηγέτης της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας. Τα μεγαλύτερα κατορθώματά του ήταν η εξάλειψη της πειρατείας από τη Μεσόγειο σε εφαρμογή του Γαβινείου Νόμου και η νίκη στον Γ΄ Μιθριδατικό Πόλεμο.
Στο πολιτικό πεδίο, διετέλεσε τρεις φορές Ύπατος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, το 70 π.Χ., το 55 π.Χ. και το 52 π.Χ.. Υπήρξε σύμμαχος του Ιουλίου Καίσαρα (διανδρία) στα τελευταία χρόνια της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, όμως αργότερα ήλθαν σε σύγκρουση, προκαλώντας εμφύλιο πόλεμο. Ο στρατός του ηττήθηκε στη Μάχη των Φαρσάλων και ο Πομπήιος διέφυγε αρχικά στη Λέσβο και κατόπιν στην Αίγυπτο. Εκεί δολοφονήθηκε κατ' εντολήν του φαραώ Πτολεμαίου ΙΓ΄, ο οποίος πίστευε πως με αυτόν τον τρόπο θα γινόταν αρεστός στον Καίσαρα.
Εμφύλιος Πόλεμος
Το πρελούδιο του πολέμου
Το 54 π.Χ. η Ιουλία, κόρη του Καίσαρα και σύζυγος του Πομπήιου, πέθανε στη γέννα καθώς και το βρέφος.
[37] Την ίδια χρονιά, μετά τη λήξη της υπατικής θητείας του Πομπήιου και του Κράσσου, ο τελευταίος έφυγε στη Συρία, όπως είχε συμφωνηθεί. Τον επόμενο χρόνο σκοτώθηκε πολεμώντας εναντίον των Πάρθων και το κεφάλι του έπαιξε τον ρόλο του Πενθέα σε μια παράσταση των «Βακχών» στην παρθική αυλή. Οι δεσμοί που συνέδεαν Καίσαρα και Πομπήιο είχαν σπάσει.
Ο Πομπήιος αρνήθηκε προτάσεις του Καίσαρα για νέες επιγαμίες,
[38] κράτησε τις λεγεώνες του στην Ιταλία αντί να τις οδηγήσει στην Ισπανία, όπως είχε συμφωνηθεί, και επανήλθε φανερά στη συντηρητική παράταξη.
Η Ρώμη εν τω μεταξύ είχε καταντήσει πεδίο βίας και διαφθοράς. Όλες οι τάξεις και όλες οι παρατάξεις παρανομούσαν. Η οχλοκρατία βασίλευε.
[39] «Ο Τίβερις γέμισε από πτώματα πολιτών» έγραψε ο Κικέρων.
[40] Ο Κλαύδιος Πούλχερ δολοφονήθηκε από την αντίπαλη συμμορία του πομπηιανού Τίτου Άννιου Μίλωνα που είχε διατελέσει δήμαρχος το 57, και οι φτωχοί Ρωμαίοι του έκαναν λαμπρή κηδεία βάζοντας φωτιά στον Οίκο της Συγκλήτου.
[41]
Ο Πομπήιος αποκατέστησε την τάξη και η Σύγκλητος, μετά από συμβουλή του Κάτωνα, τον ανακήρυξε «ύπατον μόνον», χωρίς δεύτερο ύπατο δηλαδή, για να προλάβει τη δικτατορία του.
[42] Το δικαίωμα που είχε παραχωρηθεί στον Καίσαρα να υποβάλει υποψηφιότητα για το αξίωμα του υπάτου ενώ απουσίαζε (in absentia), ανακλήθηκε. Προτάθηκε η αντικατάστασή του από τη διοίκηση της Γαλατίας και μόνο το veto των δημάρχων την απέτρεψε.
[43] Μία λεγεώνα που έθεσε στη διάθεση της Συγκλήτου για ν’ αποσταλεί κατά των Πάρθων, κρατήθηκε στην Ιταλία. Ύστερα η Σύγκλητος διακήρυξε ότι αν ο Καίσαρ δεν παραιτούταν από τη διοίκηση της Γαλατίας μέχρι την 1η Ιουλίου του 49, θα θεωρούταν εχθρός του κράτους.
[44] Ο Καίσαρ έκανε αντιπροτάσεις,
[45] προσθέτοντας όμως ότι αν απορρίπτονταν θα το θεωρούσε κήρυξη πολέμου. Τελικά, αν και μάλλον απρόθυμα, η Σύγκλητος διέταξε τον Πομπήιο «να φροντίσει να μη συμβεί κακό στο κράτος», έκφραση που σήμαινε δικτατορία και στρατιωτικό νόμο.
Ο πόλεμος
Εκτός νόμου πλέον ο Καίσαρ, με τη Σύγκλητο και τον Πομπήιο εναντίον του, ήξερε ότι δεν είχε άλλη επιλογή από το να προχωρήσει. Οι δυνάμεις του ήταν μικρότερες μεν αλλά εμπειροπόλεμες, πειθαρχημένες και απόλυτα αφοσιωμένες. Στις 10 Ιανουαρίου του 49 πέρασε έναν μικρό ποταμό κοντά στο Ρίμινι, τον Ρουβίκωνα, λέγοντας την φράση «jacta alea est» ("ο κύβος ερρίφθη").
[46]
Οι πόλεις της Ιταλίας τον δέχτηκαν με ενθουσιασμό και οι δυνάμεις του ενισχύθηκαν. Απαγόρευσε λεηλασίες και αντεκδικήσεις, έστειλε τους αιχμάλωτους πομπηιανούς αξιωματικούς στη Ρώμη καθώς και συμβιβαστικές προτάσεις προς όλους. Ο Πομπήιος τις απέρριψε όλες και δήλωσε ότι θα θεωρούσε εχθρό του όποιον συγκλητικό δεν προσερχόταν στο στρατόπεδό του, ενώ ο Καίσαρ είχε πει ότι όποιος ήταν ουδέτερος ήταν φίλος του.
[47] Οι περισσότεροι συγκλητικοί έμειναν στη Ρώμη. Ο Πομπήιος όμως, που δεν είχε εμπιστοσύνη στο ετοιμοπόλεμο του στρατού του, έφυγε από τη Ρώμη για το Μπρίντιζι και πέρασε την Αδριατική.
[48] Σκόπευε να εξασκήσει τους στρατιώτες του και να διακόψει την τροφοδοσία της Ρώμης με τον ισχυρό στόλο του.
Ο Καίσαρ μπήκε στη Ρώμη στις 16 Μαρτίου του 49, ενώ ο στρατός του είχε μείνει εκτός πόλης. Δεν υπήρξε αντίσταση αλλά η Σύγκλητος αρνήθηκε να τον ονομάσει δικτάτορα, να στείλει αντιπροσωπεία στον Πομπήιο για ειρήνευση και να του επιτρέψει τη διαχείριση του δημοσίου χρήματος. Ο Καίσαρ είπε στους εχθρούς του στη Ρώμη ότι τους ήταν εύκολο να μιλούν, δύσκολο όμως να ενεργούν και ετοιμάστηκε να αντιμετωπίσει τις τρεις στρατιές που οι πομπηιανοί είχαν οργανώσει στην Ελλάδα, την Αφρική και την Ισπανία.
Για να λύσει το επισιτιστικό πρόβλημα της Ρώμης κατέλαβε την σιτοπαραγωγό Σικελία στην οποία βρισκόταν ο Κάτων. Αυτός έφυγε στην Αφρική όπου νίκησε τον στρατηγό του Καίσαρα που τον καταδίωξε. Ο ίδιος ο Καίσαρ πήγε στην Ισπανία για τον ίδιο λόγο και για να προλάβει επίθεση από τους πομπηιανούς της ιβηρικής. Τους νίκησε και επιβλήθηκε σε όλη τη χερσόνησο.
[49] Γυρίζοντας στην Ιταλία νίκησε ένα στρατό του Πομπήιου και αναδιοργάνωσε τη διοίκηση της Γαλατίας.
Η Σύγκλητος τον ονόμασε τώρα δικτάτορα αλλά αυτός παραιτήθηκε και αρκέστηκε να εκλεγεί ύπατος για το 48. Ανακάλεσε όλους τους εξόριστους, εκτός από τον Τίτο Μίλωνα που είχε καταδικαστεί για τον φόνο του Κλαύδιου Πούλχερ, και προχώρησε σε οικονομικές ρυθμίσεις που ικανοποίησαν τους πάντες πλην των ακραίων της λαϊκής παράταξης, που προσδοκούσαν διαγραφή των χρεών και αναδασμό της γης.
Στα τέλη του 49 πέρασε ο Καίσαρ την Αδριατική με 60.000 στρατό. Ο στόλος που είχε μπορούσε να μεταφέρει μόνο 20.000 άντρες και γι’ αυτό έγιναν τρεις διαδρομές. Αφού μετέφεραν τον Καίσαρα και τις πρώτες 20.000 των ανδρών, τα πλοία του ναυάγησαν επιστρέφοντας στην Ιταλία. Θέλοντας να μάθει γιατί καθυστερούσε το υπόλοιπο στράτευμα, ο Καίσαρ επιβιβάστηκε στις εκβολές του Αώου σ’ ένα μικρό πλοίο για να διαπλεύσει πάλι την Αδριατική. Ήταν χειμώνας, η θάλασσα τρικυμισμένη και το πλήρωμα απελπισμένο. Ο Καίσαρ είπε στον πλοίαρχο να μη φοβάται. «Καίσαρα φέρεις και την Καίσαρος Τύχην».
[50]
Τελικά υποχρεώθηκε να επιστρέψει στο στρατόπεδο της Απολλωνίας, αλλά ο Μάρκος Αντώνιος συγκέντρωσε νέο στόλο και πέρασε και τον υπόλοιπο στρατό. Ο Πομπήιος, ενώ κατείχε το ισχυρό Δυρράχιο με 40.000 στρατού καλά εφοδιασμένου, έκανε το σφάλμα να μην επιτεθεί στο πρώτο και εξουθενωμένο τμήμα του Καίσαρα. Τώρα αυτός έστειλε αντιπροσώπους και πρότεινε να παραιτηθούν και οι δύο από τις διοικήσεις τους. Ο Πομπήιος δεν απάντησε. Ο Καίσαρ επιτέθηκε αλλά αποκρούστηκε. Ο Πομπήιος δεν τον καταδίωξε και ο Καίσαρ είπε ότι ο αντίπαλός του δεν ξέρει να χρησιμοποιεί τις νίκες του.
[51] Ύστερα οπισθοχώρησε στη Θεσσαλία και ανασυγκρότησε τον στρατό του. Ο Πομπήιος δεν άκουσε τη συμβουλή να επιστρέψει στην ανυπεράσπιστη Ιταλία και οι πατρίκιοι αξιωματικοί τον παρέσυραν να δώσει αποφασιστικό χτύπημα.
[52]
Η σύγκρουση έγινε στις 9 Αυγούστου του 48 στα Φάρσαλα. Ο Πομπήιος είχε 45.000 πεζούς και 7.000 ιππείς, ο Καίσαρ 22.000 πεζούς και 1.000 ιππείς.
[53] Ο Πλούταρχος λέει ότι Ρωμαίοι και Έλληνες που παρακολουθούσαν από μακριά τη μάχη σκέπτονταν ότι ήταν κοντά η συμφορά που θα προκαλούσαν η αρχομανία και η πλεονεξία. Αδελφοί εναντίον αδελφών, το άνθος και δύναμη της πόλης εναντίον του εαυτού της.
[54] Ο Καίσαρ διέταξε να μη θανατωθούν όσοι αντίπαλοι παραδίνονταν. Ειδική εντολή δόθηκε για τον Βρούτο: Να μη σκοτωθεί σε καμιά περίπτωση και εάν μεν παραδοθεί, καλώς, ειδάλλως να τον αφήσουν να φύγει απείραχτος.
[55]
Η υπέρτερη ηγεσία, η καλύτερη εκπαίδευση και το ανώτερο ηθικό του στρατού του Καίσαρα επικράτησαν. 15.000 πομπηιανοί σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν και 20.000 αιχμαλωτίστηκαν. Ο Καίσαρ έχασε μόνο 30 εκατόνταρχους και 200 στρατιώτες !
[56]
Η μεγαλοψυχία του Καίσαρα και ο θάνατος του Πομπήιου
Ο Πομπήιος έφυγε στη Λάρισα κι από εκεί στη Μυτιλήνη. Οι Μυτιληναίοι του ζήτησαν να παραμείνει στο νησί αλλά εκείνος τους συνέστησε να υποταχθούν στον Καίσαρα γιατί ήταν επιεικής και ενάρετος.
[57] Ακολούθως πήγε στην Αλεξάνδρεια. Ο Βρούτος πήγε επίσης στη Λάρισα και από εκεί έγραψε στον Καίσαρα. Ο Καίσαρ χάρηκε που ο Βρούτος είχε σωθεί και τον συγχώρησε. Για χάρη του Βρούτου συγχώρησε και τον Κάσσιο.
Ο Καίσαρ αποδείχθηκε όντως επιεικής προς τους Έλληνες, που είχαν υποστηρίξει τον Πομπήιο. Μοίρασε τα αποθέματα σίτου του Πομπήιου στον πληθυσμό και είπε στους Αθηναίους όταν του ζήτησαν συγγνώμη:
"Πόσες φορές θα σας σώζει από την αυτοκαταστροφή η δόξα των προγόνων σας;"
[58] Ο Πομπήιος έφτασε στην Αλεξάνδρεια όπου βασίλευε ο νεαρός Πτολεμαίος ΙΓ΄. Εκεί ο υπουργός του βασιλιά ευνούχος Ποθεινός τον δολοφόνησε, υπολογίζοντας στην ευγνωμοσύνη του Καίσαρα ο οποίος έφτασε μετά από λίγο.
Η οριστική επικράτηση του Καίσαρα
Ο Καίσαρ γύρισε στην Ιταλία τον Σεπτέμβριο του 47. Στον Τάραντα τον υποδέχτηκε ο Κικέρων και του ζήτησε συγγνώμη που είχε συμμαχήσει με τους πομπηιανούς πριν από τα Φάρσαλα. Ο Καίσαρ τους συγχώρησε όλους.
Τον Οκτώβριο ο Καίσαρ έφτασε στη Ρώμη συνοδευόμενος από την Κλεοπάτρα, τον μικρό αδελφό, συμβασιλέα και σύζυγό της Πτολεμαίο ΙΔ΄ και τον Καισαρίωνα. Βρήκε τη Ρώμη σε εκρηκτική κατάσταση. Οι ακραίοι της φιλολαϊκής παράταξης πρότειναν νόμο περί κατάργησης των χρεών. Ο Μίλων είχε ανακληθεί από την αυτοεξορία του στη Μασσαλία και, στο πλευρό των λαϊκών τώρα, οργάνωνε στρατό στη νότια Ιταλία, καλώντας τους δούλους να συμμετάσχουν στην εξέγερση. Στεφάνια στόλιζαν τον τάφο του Κατιλίνα. Τελικά ο Μάρκος Αντώνιος έπνιξε στο αίμα μία εκδήλωση ενόπλων της φιλολαϊκής παράταξης στο Forum, με αποτέλεσμα 800 νεκρούς. Σε όλο αυτό το διάστημα οι στρατοί των πομπηιανών στην Αφρική υπό τον Κάτωνα και στην Ισπανία υπό τον Σέξτο Πομπήιο, γιο του Μεγάλου Πομπήιου, είχαν ενισχυθεί. Ο Καίσαρ καταπράυνε τους populares καταργώντας και τους τελευταίους νόμους του Σύλλα και διαγράφοντας ορισμένους τόκους δανείων. Συγχρόνως θέλησε να καθησυχάσει τους συντηρητικούς. Διόρισε τον Βρούτο διοικητή της εντεύθεν των Άλπεων Γαλατίας, διαβεβαίωσε ότι δεν θα πειράξει την ιδιοκτησία και διέταξε να τοποθετηθούν στη Σύγκλητο τα αγάλματα του Σύλλα και του Πομπήιου.
[62]
Όταν ετοιμαζόταν να εκστρατεύσει κατά της Αφρικής οι στρατιώτες του στασίασαν γιατί είχαν πολύ καιρό να πληρωθούν. Ο Καίσαρ στάθηκε ανάμεσά τους και τους είπε ότι απολύονται. Όσο για τα χρωστούμενα, είπε πως θα τα έπαιρναν στο ακέραιο όταν αυτός θα θριάμβευε στην Αφρική «μεθ’ ετέρων» στρατιωτών. Οι στασιαστές ένιωσαν ντροπή, ζήτησαν συγγνώμη και τον παρακάλεσαν να τους κρατήσει. Ο Καίσαρ προσποιήθηκε τον ανένδοτο, αλλά τελικά ξεκίνησε μαζί τους για την Αφρική.
[63] Αποβιβαζόμενος παραπάτησε κι έπεσε μπρούμυτα. Αυτό θεωρούταν κακό σημάδι, αλλά ο Καίσαρ διασκέδασε τον δεισιδαίμονα φόβο φωνάζοντας «Σε κρατώ γερά, Αφρική».
[64]
Στις 6 Απριλίου του 46 συναντήθηκε στη Θάψο με τις δυνάμεις των πομπηιανών. Στην πρώτη σύγκρουση νικήθηκε αλλά αντεπιτέθηκε και συνέτριψε τους αντιπάλους του. Η σφαγή ήταν φοβερή.
[65] Ο Κάτων διέφυγε στην Ιτύκη και, βλέποντας το μάταιο της περαιτέρω αντίστασης, συμβούλευσε τον γιο του και όσους δεν ήθελαν να φύγουν, να υποταχθούν στον Καίσαρα. Ύστερα αποσύρθηκε στο δωμάτιό του, διάβασε τον "Φαίδωνα" του Πλάτωνα και βύθισε το ξίφος στα σπλάχνα του.
[66]Ο Καίσαρ γύρισε στη Ρώμη το φθινόπωρο του 46. Η τρομοκρατημένη Σύγκλητος τον ψήφισε δικτάτορα για δέκα χρόνια. Ο Καίσαρ πλήρωσε στους στρατιώτες πολύ περισσότερα απ’ όσα τους είχε υποσχεθεί, προσέφερε άρτο και θεάματα στο λαό και στη συνέχεια εκστράτευσε στην Ισπανία, όπου κατανίκησε και τον τελευταίο μεγάλο στρατό των οπαδών του Πομπήιου. Έτσι έγινε ο απόλυτος κυρίαρχος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην τελευταία περίοδο της Δημοκρατίας.
Πηγές & Βιβλιογραφία
- Καίσαρ: Commentarii de Bello Gallico (Απομνημονεύματα περί του Γαλατικού Πολέμου)
- Καίσαρ: Commentarii de Bello Civili (Απομνημονεύματα περί του Εμφυλίου Πολέμου)
- Πλούταρχος: «Καίσαρ», «Βρούτος», «Κράσσος», «Πομπήιος», «Κάτων ο νεώτερος», «Κικέρων», «Αντώνιος».
- Σουητώνιος (Gaius Suetonius Tranquillus) : «De Vita Caesarum – Divus Iulius» (Περί του βίου των Καισάρων – Ο θείος Ιούλιος). Ελληνική μετάφραση Περικλή Ροδάκη, ‘’Παρασκήνιο’’ 1990.
- Αππιανός: «Ρωμαϊκά» (Ρωμαϊκών Εμφυλίων Β΄επ.)
- Δίων Κάσσιος: «Ρωμαϊκή ιστορία»
- Theodor Mommsen: «Römische Geschichte» (Ρωμαϊκή ιστορία)
- Will Durant: «The Story of Civilization» (v. 3 “Caesar and Christ “). (μετάφραση Νικ. Παπαρρόδου ως Παγκόσμιος Ιστορία του Πολιτισμού, τ. Γ΄)
Ο Καίσαρ στη λογοτεχνία
- Μάρκος Ανναίος Λουκανός: «Pharsalia», έπος, 61 (;) μ.Χ., αντικαισαρικού περιεχομένου
- Σαίξπηρ : Julius Caesar, τραγωδία, 1599. Αναφέρεται στα γεγονότα της δολοφονίας μέχρι και τη μάχη των Φιλίππων.
- Vittorio Alfieri: Bruto secondo (Ο δεύτερος Βρούτος), τραγωδία, 1789
- George Bernard Shaw: Caesar and Cleopatra, δράμα, 1893
- Thornton Wilder: Ides of March, (Οι Ειδοί του Μαρτίου) μυθιστόρημα, 1948
Πολλές είναι οι όπερες με θέμα τον Καίσαρα. Περιφημότερο είναι το έργο του Χαίντελ "Giulio Cesare in Egitto" (Ο Ιούλιος Καίσαρ στην Αίγυπτο), του 1724.
